Ynske schrijft

Ynske Boersma +31645192530

blancodesign

Argentinië komt toch weer op stoom

Argentinië kiest morgen een nieuwe president, waarmee een einde komt aan twaalf jaar kirchnerismo, de links-populistische regeringsstijl vernoemd naar het presidentenduo Christina en wijlen Nestor Kirchner. Hoe laten zij het land achter?

Je houdt van haar of je haat haar. Nu na twee regeertermijnen een einde komt aan het bewind van Christina Fernández de Kirchner (62), zorgt de flamboyante president nog steeds voor verdeeldheid. Volgens de opiniepeilingen is ze onverminderd populair onder bijna vijftig procent van de Argentijnen, en wordt ze verafschuwd door de rest. Ze roemen haar zorg voor de armen en strijdvaardigheid op het internationale toneel, of verdoemen haar autoritaire trekjes en populistische politiek.

Morgen gaan de Argentijnen naar de stembus om een nieuwe president te kiezen, waarmee een einde komt aan de regeerperiode van Kirchner en haar in 2010 overleden man en voorganger Néstor Kirchner. Volgens de grondwet moet een president na twee termijnen aftreden. Welke erfenis laten de Kirchners na? 

Over één ding is iedereen het eens: Het was het onorthodoxe economische beleid van Néstor Kirchner dat Argentinië uit de ergste crisis ooit haalde. In 2002 ging Argentinië failliet met een buitenlandse schuldenlast van 132 miljard dollar, na jaren op krediet te hebben geleefd. Wat volgde was een noodgedwongen devaluatie van de peso, waarmee de Argentijnen een groot deel van hun spaargeld zagen verdampen. 

Met het aantreden van Kirchner in 2003 begon de economische en politieke ommekeer. Kirchner besloot de schuldeisers te negeren en spendeerde de Argentijnse reserves in plaats daarvan aan een uitgebreid pakket van sociale plannen en subsidies voor onder andere levensmiddelen en brandstof, om zo de binnenlandse consumptie weer aan te jagen. En hoewel de eerdere devaluatie meer dan de helft van het land in diepe armoede had gestort, zorgde het er ook voor dat de nationale industrie weer winstgevend kon worden. 

Om de staatskas te spekken, verhoogde Kirchner de belastingen en voerde hij nieuwe exportheffingen in. "Daardoor ontstonden op zowel de begroting als de betalingsbalans overschotten," zegt José Maria Rinaldi, hoogleraar economische politiek aan de Universiteit van Córdoba. 

Toen de economie weer op toeren kwam, ging Kirchner over tot het herstructureren van de schuldenlast. In 2005 bood hij de particuliere schuldeisers aan 25 procent van de schuld terug te betalen, waar uiteindelijk 93 procent mee akkoord zou gaan. 

Eind dat jaar verraste hij het IMF door de openstaande schuld in één klap vervroegd af te betalen, waarna hij het instituut definitief de rug toekeerde. Rinaldi: "Het was een draai van 180 graden ten opzichte van de traditionele economische doctrine dat landen moeten bezuinigen om hun schulden af te lossen, zoals nu met Griekenland gebeurt." 

Met een economische groei van jaarlijks zeven procent nam ook de werkloosheid af en werd de armoede meer dan gehalveerd. Ondertussen bouwde Kirchners vrouw Christina, die in 2007 het stokje overnam, gestaag verder aan de uitbreiding van de welvaartsstaat. Grootste wapenfeiten waren de invoering van kinderbijslag voor gezinnen met lage inkomens, gekoppeld aan een onderwijsplicht voor de kinderen, de uitbreiding van het pensioenstelsel en Futbol para Todos, dat alle voetbalwedstrijden in de hoogste divisie gratis uitzendt op de publieke omroep. 

Daarbij voerde ze progressieve wetten door als de invoering van het homohuwelijk, een vereenvoudigde echtscheidingsprocedure en een pensioenstelsel voor huisvrouwen. Ongekende veranderingen voor een katholiek, conservatief land als Argentinië. Tot slot renationaliseerde ze de in de jaren negentig geprivatiseerde staatsbedrijven zoals oliemaatschappij YPF, die met de pas ontdekte gasvelden in Patagonië weer nieuwe staatsinkomsten moet opleveren. 

Maar critici verwijten de Kirchners, en dan met name Christina, van het irrationeel spenderen van de overheidsuitgaven voor electoraal gewin. "Neem Futbol para Todos. Met het idee van gratis voetbal voor iedereen is niets mis. Maar in plaats van de uitzendingen te financieren met commerciële reclame, vult ze de reclametijd met pure staatspropaganda, betaald met belastinggeld," zegt politiek analist en columnist Claudio Fantini. "Zo betalen we allemaal voor de propaganda van Christina." 

"Kijk, de Kirchners hebben vele positieve hervormingen doorgevoerd - het homohuwelijk, het afschaffen van de amnestiewetten van de dictatuur, de kinderbijslag - met een voor Argentinië ongekende politieke energie en vrijmoedigheid," zegt Fantini. 

"Maar al die goede dingen verliezen hun glans door de manier waarop ze zich de staat hebben toegeëigend. De Kirchners lijken progressief, maar in de jaren negentig waren zij het die tot het laatste moment het rechtse neoliberalisme van president Carlos Menem steunden. Het zijn pragmatici; alles staat in het teken van het behouden van de macht." 

Kirchner vertegenwoordigt volgens Fantini 'een vorm van hedendaags autoritarisme'. "Een egocratie, waarin zij het middelpunt van de macht vormt. Een macht gemaskeerd met een revolutionair discours, appellerend aan iconen als Evita, Fidel en Che Guavara, en aan 'vijanden' als de VS of het kapitalisme, de lijst is lang. Het is ideologische masturbatie voor de middenklasse. Niet voor de armen, want die stemmen vooral voor de subsidies." 

Bovendien komen niet al die subsidies even goed terecht, zeggen zowel aanhangers als tegenstanders van het kirchnerisme. Zo gelden de subsidies voor gas en elektriciteit voor iedereen. "De rijken verwarmen hun binnenbaden met gas dat door de staat wordt gesubsidieerd," schertst econoom Rinaldi, die in 2005 meeschreef aan Kirchners schuldsaneringsplan. "Maar dat is iets waar de volgende regering iets aan zal doen." 

Daarnaast begonnen na jaren van begrotingsoverschotten sinds 2011 de tekorten weer op te lopen, een gevolg van verminderde exportinkomsten door dalende prijzen van met name soja op de wereldmarkt, een belangrijke inkomstenbron voor de overheid, en door verder toegenomen overheidsuitgaven. Als gevolg daarvan stijgen de prijzen jaarlijks tussen de twintig en dertig procent en daalt de peso steeds verder in waarde. 

In de Argentijnse steden merk je weinig van die problemen. De terrassen zijn vol, net als de winkelstraten, waar nauwelijks lege panden te zien zijn. In een wereld in crisis lijkt het Argentinië nog niet zo slecht te gaan. Maar schijn bedriegt, beweren veel rechtse economen. "Het is een fictieve economische realiteit," zegt Alejandro Gay, hoogleraar economie aan de Universiteit van Córdoba. "De economie is oververhit geraakt, maar de regering weigert te snijden in de overheidsuitgaven. In plaats daarvan remmen ze de inflatie door de prijs van de dollar kunstmatig laag te houden en de import te beperken. Het gevolg daarvan is dat investeerders vertrekken." 

Om kapitaalvlucht te voorkomen, legt de overheid sinds 2011 de dollarverkoop aan banden. Daardoor is er een bloeiende zwarte handel in dollars ontstaan. De koers ligt daar nu op bijna 16 peso, tegen een officiële koers van 9,50 peso. 

Door het conflict met de schuldeisers die in 2001 weigerden in te stemmen met het schuldsaneringsplan, is Argentinië bovendien technisch failliet. Hierdoor heeft Argentinië nauwelijks toegang tot internationale geldmarkten voor nieuwe leningen, nodig om de tekorten te financieren. 

De oppositie stuurt aan op een nieuwe devaluatie en een oplossing voor het conflict met de schuldeisers, door Kirchner 'aasgierfondsen' gedoopt. "Devaluatie is onvermijdelijk," stelt Gay. "Het lijkt geen crisissituatie, maar er komt een moment dat de bom barst." 

"Het zijn de argumenten van het rechtse establishment," relativeert journalist en documentairemaker Federico Robles. "Hoe je het ook wendt of keert, de Kirchners laten een land in opkomst na. Misschien nog niet in volle groei, maar wel op stoom, met een buitenlandse schuldenlast die bijna is opgelost. Dat is niet niks, nadat we volledig ten onder gegaan waren aan een bruut yankee-kapitalisme. Die dollars, die komen wel weer."

Voormalige vicepresident Scioli in peilingen aan kop

Morgen gaan de Argentijnen naar de stembus, voor de eerste ronde van de presidentsverkiezingen. Favoriet is Kirchners beoogde opvolger binnen de verkiezingscoalitie 'Front voor de Overwinning', voormalig vicepresident Daniel Scioli, die volgens de peilingen rond 38 procent van de stemmen krijgt. Dat is net niet genoeg om in één ronde te kunnen winnen, waarvoor minimaal veertig procent plus tien procentpunten verschil met de nummer twee nodig is. 

Nummers twee en drie in de peilingen zijn Mauricio Macri, van de rechtse coalitie 'Laten we veranderen', die op 28 procent van de stemmen staat, en Kirchners voormalige kabinetchef Sergio Massa, die met zijn 'Front voor Vernieuwing' inzet op de politieke middenweg, maar vooralsnog te weinig stemmen trekt om door te kunnen naar de tweede ronde. 

Hoewel Scioli 'continuïteit' belooft, staat hij bekend als conservatiever en diplomatieker dan de huidige president. Verwacht wordt dat hij zal snijden in de overheidsuitgaven en de onderhandelingen met de resterende schuldeisers zal heropenen.

24-10-2015, Het Parool