Ynske schrijft

Ynske Boersma +31645192530

blancodesign

Argentiniƫ nadert het uur van de waarheid

'Nisman beschuldigde de regering en nu is hij dood. Er moet gerechtigheid komen," zeggen Laura en Maria, moeder en dochter uit het Argentijnse Córdoba. Minutenlang klappen ze mee met de duizenden andere demonstranten die zich hebben verzameld in het centrum van de stad en de honderdduizenden landgenoten elders in Argentinië. Als een eerbetoon aan openbaar aanklager Alberto Nisman, maar vooral om een einde te maken aan de straffeloosheid die volgens veel Argentijnen het land regeert.

Precies een maand geleden, op zondag 18 januari, werd de openbaar aanklager dood aangetroffen in de badkamer van zijn appartement in Buenos Aires. De timing was opmerkelijk: vier dagen daarvoor had Nisman president Cristina Fernández de Kirchner en haar minister van Buitenlandse Zaken Héctor Timerman ervan beschuldigd de Iraanse betrokkenheid te verhullen bij de terroristische aanslag in 1994 op het Joodse gemeenschapshuis Amia in Buenos Aires. De maandag erna zou hij zijn beschuldigingen toelichten voor het Congres. "Ik kan hier dood uitkomen," zei Nisman tegen de media. En zo geschiedde.

De vooralsnog onopgehelderde dood van de aanklager heeft het toch al diep gewortelde wantrouwen in de Argentijnse autoriteiten nog verder doen toenemen. "Deze regering is nog slechter dan de vorige. De politici intimideren de rechters en aanklagers, zodat er geen gerechtigheid mogelijk is," zegt moeder Laura, die niet met haar achternaam in de krant wil. "Iedereen is corrupt," valt haar dochter haar bij. "Dat komt omdat je daar in Argentinië ongestraft mee wegkomt."

Daarbij bracht de zaak een diepe politieke en institutionele crisis aan de oppervlakte, die openlijk wordt uitgevochten in de al even gepolariseerde media van het land. Zo zei Elisa Carrió, vertegenwoordiger van de oppositie in het Argentijnse parlement, in antiregeringskrant Clarín ervan overtuigd te zijn dat de regering betrokken was bij de dood van de aanklager. "Ik wist dat ze roofden en systematisch logen, maar dat ze ook in staat waren tot moord had ik niet gedacht," aldus de politica, die tevens kandidaat is voor de oppositiecoalitie Coalición Civica bij de verkiezingen op 25 oktober.

"Ze gebruikten hem levend en nu hadden ze hem dood nodig," repliceerde een furieuze president Kirchner drie dagen na de vondst van het levenloze lichaam van Nisman op haar regeringswebsite. Twee dagen eerder had ze zijn dood nog beschreven als 'zelfmoord', in lijn met de conclusie van openbaar aanklager Viviana Fein, hoofdonderzoeker in de zaak-Nisman. In haar tweede schrijven gooide ze het over een andere boeg en stelde ze dat Nisman het slachtoffer is geworden van een complot waarbij de Secretaría de Inteligencia (SI), de nationale inlichtingendiensten, de aanklager van valse informatie voorzagen om haar regering in diskrediet te brengen.

Haar reactie kwam Kirchner in nationale en internationale media op een golf van kritiek te staan. Een president zou zich niet moeten mengen in een lopende zaak, menen veel critici. "De president en de oppositie zijn zo gepolariseerd dat de zaak meer op politiek dan op juridisch niveau wordt uitgezocht," zei jurist Luis Moreno-Ocampo, oud-hoofdaanklager van het Internationaal Strafhof tegen de BBC. Kirchner echter vindt dat zij 'net als iedere andere Argentijnse burger' het recht heeft zich te verdedigen tegen wat ze beschouwt als valse aantijgingen aan het adres van haar regering.

In 2004 stelde ex-president Néstor Kirchner, de in 2010 overleden echtgenoot van de huidige president, Nisman aan als speciaal onderzoeker in de zaak-Amia. Het onderzoek naar de aanslag liep op dat moment al tien jaar, maar werd kort voor Nismans aanstelling ongeldig verklaard vanwege, jawel, verdenkingen van het verhullen van Syrische betrokkenheid bij de zaak. Onder de verdachten bevonden zich de (van oorsprong Syrische) ex-president Carlos Saúl Menem, twee ex-chefs van de Argentijnse geheime dienst en een rechter. Als de zaak niet nogmaals wordt uitgesteld, zullen zij en andere verdachten zich in juni van dit jaar moeten verantwoorden in de rechtbank.

Nismans focus lag van begin af aan op vermeende Iraanse betrokkenheid bij de aanslag, waarbij 85 mensen om het leven kwamen. In 2006 beschuldigde hij Iran formeel als brein achter de aanslag, die zou zijn uitgevoerd door de Libanese beweging Hezbollah. In navolging van die beschuldiging vroeg Argentinië in 2007 Interpol om de arrestatie van vijf Iraanse functionarissen, onder wie een Iraanse oud-diplomaat van de ambassade in Buenos Aires.

Tot op de dag van vandaag heeft Iran hieraan geen gevolg gegeven, ondanks een herhaald verzoek om uitlevering door de huidige president Kirchner in 2009. Groot was dan ook de verrassing toen begin 2013 de twee landen aankondigden een waarheidscommissie op te richten om de beschuldigingen samen te onderzoeken. Volgens Nisman was de waarheidscommissie in feite een dekmantel voor een geheime deal om de arrestatiebevelen te laten vallen. Als tegenprestatie zou Iran olie leveren, in ruil voor Argentijns graan en wapens. Argentinië heeft een groot tekort aan energie en kan de olie daarom goed gebruiken, schrijft Nisman in zijn inmiddels openbaar gemaakte 289 pagina's tellende onderzoeksrapport.

Zijn beschuldigingen baseerde hij op verslagen van afgeluisterde gesprekken tussen Iraanse en Argentijnse regeringsfunctionarissen. De telefoontaps, waarvan er vijf op de website van antiregeringskrant La Nación zijn af te luisteren, werden hem aangeleverd door spionnen van de SI. Kort daarop kondige Kirchner aan de geheime dienst te zullen ontbinden, om een nieuwe, transparantere inlichtingendienst op te richten.

De SI is nog grotendeels dezelfde als ten tijde van de dictatuur (1976-1983), verklaarde de president. De dienst is berucht in Argentinië om de omvangrijke spionagedossiers waarmee lastige politici, rechters en journalisten onder druk worden gezet om een meer regeringsgezinde koers te varen. Maar nu lijkt die dienst zich tegen de eigen regering te hebben gekeerd.

Sleutelpersoon in het verhaal is Antonio Stiuso, die veertig jaar lang voor de dienst gewerkt zou hebben. De laatste jaren was hij chef operaties onder de regering-Kirchner, totdat hij afgelopen december plotseling werd ontslagen.

Veel van de informatie in het rapport van Nisman was hem toegespeeld door Stiuso, vertelde de aanklager op 14 januari in een televisieinterview, kort nadat hij zijn beschuldiging openbaar had gemaakt. Maar volgens Kirchner waren de inlichtingen van Stiuso vervalst en zouden twee spionnen die Nisman verder noemt, nooit voor de dienst hebben gewerkt.

Vorige week bereikten de spanningen een nieuw hoogtepunt toen Nismans opvolger in de zaak, aanklager Gerardo Pollicita, rechter Daniel Rafecas verzocht een gerechtelijk onderzoek in te stellen naar Nismans beschuldigingen aan het adres van Kirchner. In de loop van komende week moet duidelijk worden of die voldoende bewijs ziet om het onderzoek doorgang te laten vinden. Pas dan zal Kirchner kunnen worden opgeroepen om te getuigen.

De kans dat de president nog tijdens haar kabinetsperiode zal worden gearresteerd, is minimaal. Behalve dat daarvoor een meerderheid van het Congres nodig is, zal het onderzoek vermoedelijk niet voor de verkiezingen van 25 oktober zijn afgerond. Kirchner is overigens geen kandidaat, omdat de Argentijnse grondwet geen derde termijn toestaat.

Kabinetschef Jorge Capitanich noemde de aanklacht 'de grootste juridische coup ooit in de Argentijnse geschiedenis', en 'een enorme persoperatie om de politiek te destabiliseren, zonder enige juridische betekenis'. Daarbij publiceerde de regering een 68 pagina's tellend document waaruit zou blijken dat Nisman geen enkel bewijs had die zijn beschuldigingen hard zouden maken.

Jurist Moreno-Ocampo, die als openbaar aanklager kopstukken uit de tijd van de militaire junta vervolgde, deelt die mening. "Nisman heeft geen bewijzen dat de president zich schuldig maakte aan verhulling," zegt hij tegen Radio America. "Dat is niet erg, want een aanklager hoeft ook nog geen bewijzen te hebben. Hoe dan ook zal rechter Rafecas de zaak moeten onderzoeken, en ook de president moet er alles aan doen de zaak zo snel mogelijk op te lossen, zodat ze haar regeringsperiode waardig kan afsluiten."

Ondertussen blijft de dood van de aanklager een raadsel. Vooralsnog houdt de aanklager alle opties open - moord, zelfmoord of de zogenaamde 'opgelegde zelfmoord', een klassieker in de Argentijnse traditie van politieke aanslagen. Maar wie er ook achter zat, duidelijk is dat zijn dood de regering-Kirchner in een diepe politieke en institutionele crisis heeft gestort. Met nog acht maanden te gaan tot de komende presidentsverkiezingen zal het lastig worden die schade nog in te halen.

21-02-2015, Het Parool